पुस्तक समिक्षा ' आयो गोर्खाली '

- सञ्जय सिञ्जली मगर 

टिम गुरुङ लेखकद्वारा लिखित 'आयो गोर्खाली' नेपालबाट जन्मिएका प्रख्यात योद्धा गोर्खाहरूको इतिहास, विरासत र प्रभावबारे विस्तृत जानकारीमूलक पुस्तक हो । यस विस्तृत आख्यानको माध्यमबाट गुरुङले गोर्खा पहिचानको सामाजिक राजनीतिक, सांस्कृतिक र ऐतिहासिक आयामहरूको अन्वेषण गरेका छन् र विश्वव्यापी सैन्य बलहरूमा विशेष गरी ब्रिटिश र भारतीय सेनामा उनीहरूको अद्वितीय योगदानमा जोड दिएका छन्। यस पुस्तकमा व्यक्तिगत कथा, ऐतिहासिक विश्लेषण र आज गोर्खा हुनुको अर्थ के हो भन्ने प्रतिबिम्बप्रस्तुत गरिएको छ ।

- ऐतिहासिक सन्दर्भ र उत्पत्ति

गोर्खाहरूले आफ्नो जड हिमालयको भूपरिवेष्टित देश नेपालमा फेला पारेका छन्, जुन आफ्नो दुर्गम भूभाग र समृद्ध संस्कृतिको लागि चिनिन्छ। "गोर्खा" शब्दको उत्पत्ति गोरखा राज्यसँग जोडिएको छ, जुन १८ औं शताब्दीमा राजा पृथ्वीनारायण शाहको नेतृत्वमा नेपाल एकीकरणको सुरुवात गर्ने एक सानो राज्य हो। गोर्खाहरूले एङ्ग्लो-नेपाली युद्ध (१८१४-१८१६) को समयमा उनीहरूको उग्र युद्ध क्षमता र अदम्य भावनाको लागि अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता प्राप्त गरे, जहाँ उनीहरूले ब्रिटिश इस्ट इन्डिया कम्पनीमा बलियो छाप छोडे। यस युद्धको परिणामस्वरूप सुगौली सन्धि भयो, जसले नेपालको वर्तमान सीमा स्थापित गर्यो र ब्रिटिश सेनामा गोर्खाहरूको भर्तीको नेतृत्व गर्यो ।

- बेलायती सेनामा गोर्खा

सुगौली सन्धिपछि सुरु भएको बेलायती सेनामा गोर्खासैनिकको भर्ती गुरुङले खोजी गरेको एउटा प्रमुख पक्ष हो । सुरुमा यो भर्ती सीमित थियो, तर ब्रिटिसहरूले गोर्खाहरूको असाधारण शौर्य र वफादारीलाई मान्यता दिएपछि यो चाँडै बढ्दै गयो। दशकौँदेखि गोर्खाहरू बेलायती सैन्य परम्पराको अभिन्न अङ्ग बने, दुवै विश्वयुद्धलगायत ठूला द्वन्द्वहरूमा भाग लिए र एसिया र अफ्रिकाका थुप्रै औपनिवेशिक अभियानहरूमा सेवा गरे।

गोर्खा रेजिमेन्टले अनुशासन, बहादुरी र सम्मानको भयंकर संहिताको विशेषता भएको अद्वितीय सैन्य संस्कृतिको विकास गरेको थियो। खुकुरी, एक विशिष्ट घुमाउरो चक्कु, गोरखा योद्धाहरूको प्रतीक बन्यो। पुस्तकमा गुरुङले गोर्खाहरूबीचको सम्बन्ध र वफादारी र आत्मत्यागजस्ता उनीहरूको मित्रता र परम्परागत मूल्यमान्यताले उनीहरूको लोकाचारलाई कसरी आकार दिन्छ भन्ने कुरा कोट्याएका छन्।

-स्वतन्त्र भारतमा गोर्खाहरू

सन् १९४७ मा भारत स्वतन्त्र भएपछि बेलायत, भारत र नेपालबीच ब्रिटिस र भारतीय सेनामा गोर्खा भर्तीलाई नियमन गर्न त्रिपक्षीय सम्झौता भएको थियो । यस सम्झौताले भारतीय सेनामा गोर्खा रेजिमेन्टको स्थापना गर् यो, जहाँ उनीहरूले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेका छन्। गुरुङले पाकिस्तान र चीनसँगको द्वन्द्वदेखि शान्ति मिसनसम्म भारतका महत्वपूर्ण अभियानहरूमा गोर्खासैनिकहरूले कसरी योगदान पुर्याए भन्ने बारे प्रकाश पारेका छन्। सन् १९६२ को चीन–भारत युद्ध र सन् १९९९ को कारगिल युद्धजस्ता युद्धमा उनीहरूको वीरताले भारतीय सैन्य इतिहासमा उनीहरूको विरासतलाई बलियो बनाएको छ।

-गोर्खा र पहिचान

पुस्तकले गोर्खाहरूले सामना गर्नुपरेको पहिचान र अपनत्वका जटिल मुद्दाहरूलाई पनि सम्बोधन गरेको छ। आफ्नो महत्वपूर्ण योगदानको बावजुद, गोर्खाहरू अक्सर पहिचानको प्रश्नहरूको सामना गर्छन्, विशेष गरी नेपाल, भारत र संयुक्त अधिराज्यसँग उनीहरूको सम्बन्धको सन्दर्भमा। नेपालसँग सांस्कृतिक सम्बन्ध कायम राख्दै यो अद्वितीय डायस्पोरिक समुदायले आफ्नो अंगीकृत देशहरूमा अपनत्वको भावना कसरी मोल्छ भन्ने कुरा गुरुङले जाँचेका छन्।

गोर्खाहरूको योगदान सैन्य सेवाभन्दा पनि बढी छ। तिनीहरूले राजनीतिक सक्रियता, सामुदायिक नेतृत्व र सांस्कृतिक संरक्षणमा भूमिका खेलेका छन्। गुरुङले विशेषगरी बेलायतमा आप्रवासन नीति र भारतमा सामाजिक–आर्थिक सीमान्तीकरणको सन्दर्भमा गोर्खाहरूले सामना गर्नुपरेको भेदभाव र पूर्वाग्रहका चुनौतीहरूमाथि प्रकाश पारेका छन्।

-  व्यक्तिगत कथा र मौखिक इतिहास

गुरुङले मौखिक इतिहास र व्यक्तिगत गोर्खा सैनिक र तिनका परिवारका व्यक्तिगत कथाहरूद्वारा आख्यानलाई समृद्ध बनाएका छन्। यी कथाहरूले ऐतिहासिक तथ्यहरूमा मानवीय आयाम ल्याउँछन् र विदेशी राष्ट्रहरूको सेवामा गोर्खाहरूले भोगेका त्याग र कष्टहरूको चित्रण गर्छन्। आख्यानहरू युद्धभूमिमा वीरताका कथाहरूदेखि पारिवारिक अलगाव, लचिलोपन र राम्रो अवसरहरूको खोजीका कथाहरू सम्म छन्। यी व्यक्तिगत विवरणहरूमार्फत गुरुङले टाढा-टाढाका देशहरूमा सेवा गर्दा लाग्ने भावनात्मक र सामाजिक लागतका साथै यसले प्राप्त गर्ने गौरव र गरिमालाई उजागर गरेका छन्।

- सांस्कृतिक र सामाजिक योगदान

आफ्नो सैन्य कौशलको अलावा, गोर्खाहरूले आफू बसोबास गर्ने क्षेत्रहरूको सामाजिक र सांस्कृतिक ढाँचामा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर् याएका छन्। भारत र बेलायतमा गोर्खा समुदायले आफ्नो सम्पदा संरक्षणका लागि मन्दिर, सामुदायिक केन्द्र र सांस्कृतिक संस्थाहरू निर्माण गरी बलियो सामाजिक सञ्जाल बनाएका छन् । गुरुङले विदेशमा रहेका गोर्खासैनिकबीच समुदायको भावना कायम राख्न भाषा, रीतिरिवाज र परम्परागत चाडपर्वको महत्वमा जोड दिएका छन् ।

यस पुस्तकमा गोरखा संस्कृति कसरी नेपालभित्रका विभिन्न जातीय समूहहरूको प्रभावको मिश्रण हो र यसले यसको समृद्ध विविधतालाई प्रतिबिम्बित गर्दछ भन्ने बारेमा चर्चा गरिएको छ। यो सांस्कृतिक बहुलता तिनीहरूको सङ्गीत, नृत्य, भोजन र धार्मिक अभ्यासहरूमा स्पष्ट छ। समुदायले आफ्नो संस्कृतिको संरक्षण र संवद्र्धन गर्ने प्रयासले व्यापक समाजहरूमा एकीकृत हुँदै आफ्नो छुट्टै पहिचान कायम राख्ने उनीहरूको इच्छालाई प्रदर्शित गर्दछ।

- चुनौती र आधुनिक समयका गोर्खाहरू

गुरुङले गोर्खाहरूले सामना गर्नुपरेका आधुनिक चुनौतीहरू, विशेष गरी नेपालको सामाजिक आर्थिक अवस्थासँग सम्बन्धित चुनौतीहरूलाई पनि सम्बोधन गरेका छन्। गोर्खा सैनिक र कामदारले विदेशमा पठाएको विप्रेषण नेपालको अर्थतन्त्रका लागि महत्वपूर्ण छ । तर, वैदेशिक रोजगारीमा अत्यधिक निर्भरताले परनिर्भरताको समस्या र ब्रेन ड्रेनको चिन्ता सिर्जना गरेको छ ।

यसबाहेक, गुरुङले बदलिँदो भूराजनीतिक परिदृश्य र विकसित सैन्य नीतिहरूको सन्दर्भमा गोर्खा भर्तीको बदलिँदो गतिशीलता जस्ता विषयहरूमा छलफल गरेका छन्। उनले नागरिकता र आप्रवासन विवाद, बदलिँदो सैन्य सम्झौता र बेलायतमा गोर्खा सैनिकका लागि समान अधिकारको लागि दबाब लगायत नयाँ चुनौतीहरूको सामना गर्न समुदायको लचिलोपनलाई प्रकाश पारेका छन्।

- निष्कर्ष

"आयो गोर्खाली" एक महत्वपूर्ण कृति हो जुन गोर्खा सैनिकको रोमान्टिक छविभन्दा बाहिर गएर समुदायको व्यापक ऐतिहासिक र सामाजिक सन्दर्भलाई प्रकट गर्दछ। टिम आई. गुरुङले गोर्खाहरूको विरासत र जारी संघर्षको अन्वेषण गर्दै आलोचनात्मक र उत्सवमय दुवै सन्तुलित विवरण प्रस्तुत गरेका छन्। उनको काम मानिसहरूको एक समूहलाई श्रद्धाञ्जली हो जसले गहिरो त्याग र योगदान दिएका छन्, विश्वव्यापी प्रशंसा र सम्मान कमाएका छन्।

गोरखा पहिचान र विरासतका जटिलतालाई बुझ्न गुरुङको पुस्तक बहुमूल्य स्रोतको रुपमा रहेको छ । यो केवल सैन्य इतिहास मात्र होइन तर सहनशीलता, अपनत्व र सांस्कृतिक संरक्षणको कथा पनि हो। गोर्खाहरूको आवाज र कथालाई समातेर गुरुङले आधुनिक विश्वमा गोर्खा हुनुको अर्थ के हो भन्ने बारे समावेशी र बहुआयामिक परिप्रेक्ष्य प्रस्तुत गरेका छन् । पुस्तकले इतिहास, समुदाय र पहिचान कसरी प्रतिच्छेदन गर्दछ भन्ने अन्तरदृष्टि प्रदान गर्दछ, सैन्य इतिहास, डायस्पोरा अध्ययन र सांस्कृतिक लचीलापनको व्यापक विषयवस्तुमा रुचि राख्ने जो कोहीको लागि एक आवश्यक पठन प्रस्तुत गर्दछ।

-आयो गोर्खाली पुस्तकमा भएका मुख्य त्रुटिहरु

पुस्तकमा केही ऐतिहासिक घटनाहरुको ब्याख्या र समयरेखा ठीक छैन। लेखकले कयौ घटनाहरुलाई वास्तविकता भन्दा बढी काल्पनिक र अलमल बनाउनका लागि प्रस्तुत गरेका छन्।  केहि पात्रहरूको मानसिकता र व्यवहार पुस्तकको कथासँग मेल नखाने गरी चित्रित गरिएको छ। कतिपय पात्रहरूले अस्वाभाविक कदम उठाएका छन्, जसले पाठकलाई भ्रममा पार्न सक्छ। गोर्खाली समाज र संस्कृतिको चित्रणमा केही पक्षहरूको कमी छ। खासगरी, ग्रामीण जीवन, परंपरागत रीतिरिवाज र सामाजिक संरचनामा कोरिएका वास्तविकताहरूलाई पर्याप्त स्थान दिइएको छैन। पुस्तकमा भाषा र शैलीमा केही त्रुटिहरु छन्, जसले पाठकलाई कथा बुझ्नमा कठिनाइ पुर्याउँछ। लेखनमा अभिव्यक्तिको त्रुटि र अत्यधिक शब्दको चयनले कतिपय ठाउँमा पढ्न असजिलो बनाउँछ। कतिपय स्थानमा भावनात्मक गहिराइको कमी छ। पाठकको मनमा गहिरो प्रभाव पार्ने अनुकूलता र पात्रहरूको मनोवैज्ञानिक अवस्थालाई प्रभावकारी रूपमा प्रस्तुत गर्न सकेको छैन।

यसरी, आयो गोर्खाली पुस्तकमा केही ऐतिहासिक, भाषिक र संरचनागत त्रुटिहरु पाइन्छ, जसले गर्दा पुस्तकको प्रभाव र गुणवत्ता कमजोर भएको ठहर गर्दछ।